Phế cầu kháng thuốc: khi nhiễm trùng hô hấp ở trẻ trở nên khó điều trị

Nhiều gia đình đang đối mặt tình huống quay quắt: trẻ em ho, sốt kéo dài hơn trước và thuốc uống không còn hiệu quả như kỳ vọng. Sự kết hợp giữa mùa chuyển giao, tập trung đông trẻ tại trường học và sự gia tăng chủng vi khuẩn kháng thuốc khiến các ca bệnh đường hô hấp ở trẻ nhỏ dễ trở nặng hơn, đặt ra thách thức cho phụ huynh và cả hệ thống y tế.

Vì sao giao mùa làm tăng các bệnh hô hấp ở trẻ?

Theo lời chuyên gia lâm sàng PGS.TS Nguyễn Thị Diệu Thúy, thời điểm chuyển mùa — khi nhiệt độ và điều kiện thời tiết biến đổi thất thường — tạo điều kiện thuận lợi cho tác nhân gây bệnh đường hô hấp hoạt động mạnh hơn. Việc trẻ trở lại trường sau kỳ nghỉ hè, tăng mật độ tiếp xúc và thay đổi nếp sinh hoạt đều góp phần làm tăng nguy cơ lây nhiễm.

Trong số những vi khuẩn thường gặp ở trẻ nhỏ, phế cầu và Haemophilus influenzae (HI) đứng ở vị trí hàng đầu. Phế cầu đặc biệt đáng quan tâm vì ngoài các bệnh đường hô hấp thông thường, nó có thể xâm lấn vào máu và hệ thần kinh trung ương, dẫn đến những bệnh cảnh nặng như nhiễm khuẩn huyết và viêm màng não.

Phế cầu có thể gây bệnh nặng như thế nào?

Phế cầu khuẩn thường cư trú ở đường hô hấp mà không gây triệu chứng ở một số người. Tuy nhiên, khi gặp đối tượng dễ tổn thương — đặc biệt là trẻ nhỏ — vi khuẩn này có thể gây viêm tai giữa, viêm phổi và các bệnh nhiễm trùng xâm lấn (IPD) như nhiễm khuẩn huyết và viêm màng não.

Dữ liệu giám sát thu thập tại hai cơ sở lớn là Bệnh viện Nhi đồng 1 và Bệnh viện Nhi đồng 2 ở TP.HCM trong giai đoạn 2012–2021 cho thấy ở nhóm trẻ dưới 5 tuổi, phế cầu là nguyên nhân hàng đầu gây viêm màng não do vi khuẩn, chiếm 86,1%. H. influenzae và não mô cầu lần lượt chiếm 7,6% và 6,3% trong cùng dữ liệu này.

Tại Bệnh viện Nhi Trung ương, một nghiên cứu trên 274 trường hợp phế cầu xâm lấn giai đoạn 2019–2022 ghi nhận 24 ca tử vong. Trong số này, 84,7% người tử vong là trẻ dưới 5 tuổi, dẫn tới tỷ lệ tử vong tính chung khoảng 8,8% trong nghiên cứu đó. Những con số này nhắc nhở rằng phế cầu không chỉ gây bệnh nhẹ mà có thể dẫn tới hậu quả nghiêm trọng, kể cả ở trẻ trước đây khỏe mạnh.

Kháng kháng sinh: nguyên nhân khiến điều trị phức tạp

Một trong những vấn đề chuyên gia cảnh báo là mức độ đề kháng của phế cầu với nhiều nhóm kháng sinh thông thường ngày càng tăng. Tại Bệnh viện Nhi Trung ương, nghiên cứu trong giai đoạn 2019–2022 phát hiện 75,3% các chủng phế cầu gây bệnh xâm lấn kháng cephalosporin thế hệ ba; tỷ lệ đề kháng với erythromycin và clindamycin cũng được ghi nhận là ở mức cao. Các nghiên cứu khác tại Cần Thơ và Nghệ An cũng báo cáo tỷ lệ đề kháng đáng lưu ý.

Khi vi khuẩn đã kháng nhiều nhóm thuốc, lựa chọn kháng sinh phù hợp cần dựa vào lâm sàng và kết quả xét nghiệm, đặc biệt là kháng sinh đồ. Điều này dẫn đến việc điều trị trở nên cá thể hóa hơn, đôi khi phải dùng thuốc mạnh hơn hoặc kéo dài liệu trình điều trị.

Những nhóm trẻ dễ diễn tiến nặng và các di chứng có thể gặp

Nguy cơ diễn tiến nặng cao nhất ở trẻ nhỏ, đặc biệt là dưới 5 tuổi. Bên cạnh đó, trẻ có bệnh nền mạn tính như bệnh thận, gan, hen nặng, suy giảm miễn dịch, bệnh tim phổi mạn hoặc đái tháo đường cũng thuộc nhóm nguy cơ cao. Bệnh do phế cầu ở trẻ có thể kéo dài nhiều ngày, thậm chí vài tuần trong trường hợp nặng.

Khi phế cầu xâm lấn gây viêm màng não, hậu quả kéo dài có thể gồm tổn thương thần kinh, suy giảm nhận thức, rối loạn vận động hoặc chậm phát triển tâm thần – vận động. Một số di chứng thần kinh không biểu hiện ngay mà chỉ thấy rõ trong quá trình tăng trưởng về sau, như chậm nói hay khó khăn học tập.

Phòng bệnh: tiêm chủng và nhận biết dấu hiệu cảnh báo

Tiêm chủng là biện pháp phòng ngừa quan trọng dù vắc xin không bao phủ mọi chủng phế cầu. PGS.TS Nguyễn Thị Diệu Thúy nhấn mạnh việc tiêm đúng lịch, đủ liều theo khuyến cáo giúp giảm nguy cơ mắc và giảm mức độ nặng của bệnh đối với những chủng được vắc xin che phủ. Phụ huynh nên hoàn thành lịch tiêm cho trẻ thay vì trì hoãn khi trẻ đang khỏe mạnh.

Song song với tiêm chủng, các biện pháp vệ sinh đơn giản như rửa tay, giữ vệ sinh nơi ở, hạn chế tiếp xúc gần với người đang có triệu chứng hô hấp và không dùng chung đồ cá nhân vẫn là nền tảng phòng lây truyền.

Phụ huynh cần lưu ý những dấu hiệu cảnh báo bệnh nặng ở trẻ: sốt cao kéo dài, khó thở, thở nhanh, tím tái, li bì, bỏ bú hoặc ăn kém, nôn nhiều, co giật hoặc thay đổi ý thức. Khi xuất hiện những triệu chứng này, trẻ cần được đưa đến cơ sở y tế để đánh giá kịp thời.

Trao đổi hợp tác chuyển giao công nghệ vắc xin phế cầu thế hệ mới

SKĐS – Ngày 11/8, Thứ trưởng Bộ Y tế, PGS.TS Nguyễn Tri Thức tiếp và làm việc với lãnh đạo cấp cao Pfizer, trong đó hai bên trao đổi về tầm nhìn hợp tác dài hạn, lộ trình và các điều kiện để nghiên cứu chuyển giao công nghệ vắc xin phế cầu cộng hợp thế hệ mới tại Việt Nam.

Vai trò hệ thống y tế và chính sách công trong ứng phó

Khi bệnh nặng xuất hiện, ngoài kháng sinh phù hợp, năng lực chẩn đoán và trang thiết bị y tế tại cơ sở điều trị đóng vai trò then chốt để cứu chữa và giảm di chứng. Để hiểu rõ các giải pháp nhằm đảm bảo nguồn cung và quản trị thiết bị y tế trong hệ thống, bạn có thể tham khảo Quản lý chuỗi cung ứng thiết bị y tế, bài phân tích các mục tiêu và giải pháp quản lý chuỗi thiết bị.

Ở tầm chính sách, hợp tác quốc tế và chương trình, đề án mang tính chiến lược về chăm sóc các nhóm dễ tổn thương cũng là phần của bức tranh y tế cộng đồng. Những mô hình hợp tác và đề án quốc gia cho các đối tượng dễ tổn thương có thể mang lại bài học hữu ích khi áp dụng cho trẻ em và khu vực tiêm chủng; một ví dụ về định hướng hợp tác quốc tế cho nhóm tuổi khác được trình bày tại Đề án 2026–2031 chăm sóc người cao tuổi.

Ngoài ra, độc giả quan tâm tới bảo tồn nguồn nguyên liệu và cách nâng tầm các phương pháp điều trị truyền thống có thể đọc thêm tài liệu chuyên sâu tại Dược liệu sạch: nâng tầm y học cổ truyền để hiểu bối cảnh rộng hơn của y học và các nguồn lực liên quan.

Điểm cần ghi nhớ cho phụ huynh

• Giao mùa là thời điểm dễ bùng phát bệnh hô hấp; chú ý tăng cường vệ sinh và hạn chế tiếp xúc khi trẻ có triệu chứng.
• Hoàn thành lịch tiêm chủng theo khuyến cáo để giảm nguy cơ và mức độ nặng nếu trẻ nhiễm phế cầu.
• Khi triệu chứng nghiêm trọng hoặc kéo dài, không tự mua kháng sinh điều trị mà cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để được chẩn đoán và làm kháng sinh đồ nếu cần.
• Nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo nặng để can thiệp y tế kịp thời, giảm nguy cơ biến chứng lâu dài.

Những dữ liệu giám sát và nghiên cứu lâm sàng cho thấy phế cầu vẫn là mối nguy trong nhóm trẻ dưới 5 tuổi và việc kháng thuốc đang làm gia tăng khó khăn điều trị. Nhận thức, tiêm chủng đầy đủ và phối hợp hành động giữa gia đình và hệ thống y tế là những bước thiết thực để bảo vệ trẻ em trong bối cảnh này.