Dược liệu sạch: lộ trình thiết thực để nâng tầm y học cổ truyền

Việc chuyển đổi ngành dược liệu từ khai thác tự phát sang sản xuất có tiêu chuẩn là bước cần thiết để tạo ra sản phẩm y học cổ truyền có giá trị cao và bền vững. Việt Nam sở hữu nguồn sinh học đa dạng — đây vừa là lợi thế lại vừa là trách nhiệm khi xét đến bảo tồn và phát triển ngành dược liệu.

Kho dược liệu của Việt Nam: cơ hội kèm thách thức

Các chuyên gia nêu rõ Việt Nam có hệ dược liệu phong phú: hơn 5.117 loài cây thuốc và nấm, 408 loài động vật, 52 loài tảo biển và 75 loại khoáng vật được dùng làm thuốc. Con số này mở ra dư địa lớn cho y học cổ truyền, công nghiệp dược và kinh tế sinh học, nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu quản lý và sử dụng hợp lý để tránh suy kiệt nguồn tài nguyên.

Nguyên nhân làm trì trệ giá trị gia tăng của dược liệu

Một nghịch lý rõ rệt: dù nguồn tài nguyên dồi dào, phần lớn dược liệu trong nước vẫn được xuất khẩu thô hoặc sơ chế sơ sài, nên giá trị gia tăng thuộc về khâu chế biến sâu và nghiên cứu hoạt chất chưa phát huy. Ngoài ra, báo cáo và chuyên gia tại tọa đàm chỉ ra rằng nguồn cung nội địa hiện chỉ đáp ứng khoảng 25–30% nhu cầu, khiến ngành phụ thuộc nhập khẩu ở nhiều mặt hàng.

Vấn đề khai thác và tiêu chuẩn canh tác

Thực trạng khai thác quá mức tại nhiều vùng khiến một số nguồn gen bị suy giảm; thu hái tận diệt đã được nêu là vấn đề đáng lo. Đồng thời, vùng trồng đáp ứng tiêu chuẩn Thực hành tốt nuôi trồng và thu hái dược liệu của WHO (GACP-WHO) còn rất hạn chế, khiến khó khăn trong kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc.

Từ manh mún tới chuỗi giá trị khép kín: cần liên kết thực chất

Để nâng cao năng lực cạnh tranh, cần đưa sản xuất dược liệu vào các mô hình quy mô đủ lớn để áp dụng công nghệ cao và quản lý chất lượng. Mô hình “4 nhà” (Nhà nước – nhà khoa học – doanh nghiệp – nhà nông) được nhắc nhiều lần như một khung tham chiếu, nhưng thực tế tại nhiều địa phương còn manh mún, khó tạo ra liên kết bền vững giữa nghiên cứu, sản xuất và thị trường.

Vai trò của khoa học và tiêu chuẩn hóa

Chuyên gia nêu rõ khoa học là chìa khóa: nghiên cứu giúp bảo tồn nguồn gen, phát triển giống chuẩn có hàm lượng hoạt chất cao và thích nghi với biến đổi khí hậu; còn nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng là cơ sở chứng minh độ an toàn và hiệu quả dược lý cho sản phẩm. Cùng với đó, cần xây dựng tiêu chuẩn quốc gia cho dược liệu và vị thuốc cổ truyền để làm căn cứ quản lý và thương mại.

Chính sách, quy hoạch vùng trồng và quản lý nhập khẩu

Các đại biểu đề xuất hoàn thiện khung pháp lý và chính sách nhằm hỗ trợ phát triển vùng trồng tập trung, phù hợp lợi thế địa phương, đặc biệt đối với loài bản địa có giá trị. Bên cạnh đó, việc siết chặt quản lý nhập khẩu dược liệu không rõ nguồn gốc được coi là cần thiết để bảo vệ thị trường trong nước và an toàn người tiêu dùng.

Đầu tư hệ thống giống, ngân hàng gen và công nghệ số

Một mục tiêu quan trọng được nêu là hướng tới nguồn giống đạt chuẩn chiếm tỷ lệ cao trong sản xuất — mục tiêu cụ thể trong các tham luận là đảm bảo 80–90% giống đưa vào sản xuất đạt tiêu chuẩn chất lượng. Đề xuất thành lập ngân hàng gen dược liệu quốc gia cũng nhằm bảo tồn các giống quý, đặc hữu và làm nền tảng cho chọn tạo giống.

Vai trò doanh nghiệp và mô hình thị trường

Trong chuỗi giá trị, doanh nghiệp được kỳ vọng làm đầu mối kết nối: đầu tư công nghệ, tổ chức chuyển giao kỹ thuật, thu mua và xây dựng thương hiệu sản phẩm dược liệu. Đồng thời, cần thiết kế chính sách khuyến khích để tạo động lực cho nông dân và hợp tác xã đầu tư dài hạn vào vùng trồng đạt tiêu chuẩn.

Để học hỏi mô hình kết nối dịch vụ chăm sóc và nhóm yếu thế, kinh nghiệm tổ chức khám, chăm sóc tại cộng đồng như Khám sức khỏe miễn phí Buôn Ma Thuột có thể góp ý cho cách tiếp cận các chương trình y tế gắn với dược liệu địa phương.

Chuỗi cung ứng và bài học quản trị liên ngành

Quản lý chuỗi giá trị dược liệu đòi hỏi dữ liệu đồng bộ, phân công trách nhiệm giữa các bộ, ngành và sự phối hợp hành động. Những nguyên tắc tương tự trong quản lý thiết bị y tế—như phân tích về Quản lý chuỗi cung ứng thiết bị y tế—cho thấy tầm quan trọng của hệ thống dữ liệu và phối hợp liên ngành để đảm bảo an ninh y tế và năng lực sản xuất trong nước.

Cơ hội thị trường và giá trị gia tăng

Nhu cầu toàn cầu cho sản phẩm thảo dược, thực phẩm bảo vệ sức khỏe và mỹ phẩm nguồn gốc thiên nhiên đang tăng. Nếu đầu tư vào chọn giống, canh tác đạt chuẩn, nghiên cứu hoạt chất và chế biến sâu, ngành dược liệu có thể giữ lại phần lớn giá trị gia tăng trong nước thay vì chỉ xuất khẩu thô.

Để đạt được điều đó, cần kết hợp hành động trên nhiều mặt: quy hoạch vùng trồng, tiêu chuẩn hóa sản phẩm, hỗ trợ tài chính cho vùng trồng tập trung, thúc đẩy nghiên cứu ứng dụng và xây dựng thương hiệu quốc gia cho sản phẩm dược liệu.

Bộ Y tế yêu cầu siết chặt quản lý dược liệu, xử lý nghiêm dược liệu không rõ nguồn gốc

SKĐS – Cục Quản lý Y, Dược cổ truyền (Bộ Y tế) vừa yêu cầu Sở Y tế các tỉnh, thành phố tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động kinh doanh dược liệu, tập trung vào các cơ sở chuyên bán lẻ dược liệu, thuốc cổ truyền. Bộ Y tế nhấn mạnh việc xử lý nghiêm các trường hợp kinh doanh dược liệu không rõ nguồn gốc, xuất xứ…

Gợi ý bước triển khai thực tế

• Xác định và quy hoạch vùng trồng có lợi thế địa lý cho từng loài bản địa; ưu tiên phát triển các vùng đủ quy mô để áp dụng tiêu chuẩn GACP-WHO.
• Đầu tư vào chương trình bảo tồn nguồn gen và xây dựng ngân hàng gen, làm cơ sở cho chọn tạo giống chất lượng cao.
• Huy động doanh nghiệp tham gia chuỗi bằng cơ chế khuyến khích, hợp đồng liên kết dài hạn với nông dân và hợp tác xã.
• Tăng cường năng lực kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc và siết quản lý nhập khẩu dược liệu không rõ nguồn gốc.
• Thúc đẩy nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng để gia tăng giá trị khoa học cho sản phẩm đầu ra.

Kết luận: những điều cần nhớ

Để dược liệu trở thành ngành kinh tế có giá trị gia tăng cao, cần hành động đồng bộ: chuẩn hóa canh tác, bảo tồn nguồn gen, liên kết chặt chẽ giữa nhà nước – khoa học – doanh nghiệp – nông dân và nâng cấp năng lực chế biến. Khi đó, y học cổ truyền không chỉ đóng vai trò trong chăm sóc sức khỏe mà còn trở thành động lực phát triển kinh tế xanh, bền vững.

Chính sách về chăm sóc người cao tuổi, hợp tác quốc tế và định hướng phát triển y tế cổ truyền là các mảnh ghép quan trọng trong bức tranh tổng thể; những văn bản chiến lược về vấn đề này có thể tham khảo thêm ở Đề án 2026–2031 hợp tác quốc tế người cao tuổi để hiểu rõ mục tiêu liên ngành liên quan đến sức khỏe cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

Dược liệu sạch khác gì so với dược liệu thông thường?
Dược liệu sạch là sản phẩm được nuôi trồng, thu hái và chế biến theo quy trình tiêu chuẩn nhằm đảm bảo an toàn, hàm lượng hoạt chất và truy xuất nguồn gốc.

Tại sao cần GACP-WHO cho vùng trồng?
Tiêu chuẩn GACP-WHO giúp chuẩn hóa kỹ thuật nuôi trồng, thu hái và sơ chế, từ đó đảm bảo chất lượng nguyên liệu đầu vào cho chế phẩm y học cổ truyền.

Vai trò của doanh nghiệp trong chuỗi dược liệu là gì?
Doanh nghiệp có thể làm chức năng kết nối thị trường, đầu tư chế biến sâu, chuyển giao kỹ thuật cho người trồng và xây dựng thương hiệu sản phẩm.

Biện pháp nào giúp giảm nhập khẩu dược liệu?
Phát triển vùng trồng tập trung, nâng cao tỷ lệ giống đạt chuẩn và thúc đẩy chế biến sâu để giữ lại giá trị gia tăng trong nước.

Làm sao bảo tồn nguồn gen dược liệu quý?
Xây dựng ngân hàng gen, chương trình bảo tồn tại chỗ và chọn tạo giống phù hợp với điều kiện sinh thái địa phương.