Tiêm vaccine zona tái tổ hợp ở người lớn tuổi: liệu có tác động đến nguy cơ tim mạch?

Vaccine chống zona được khuyến cáo để giảm nguy cơ tái hoạt động virus varicella‑zoster và biến chứng đau thần kinh sau zona. Gần đây một nghiên cứu lớn so sánh hai nhóm người cao tuổi tiêm vaccine ở hai thời điểm chuyển giao giữa hai loại vaccine đã gợi mở một câu hỏi khác: ngoài việc phòng bệnh da‑thần kinh, liệu vaccine zona tái tổ hợp có liên quan tới thay đổi nguy cơ các biến cố tim mạch trong những năm sau tiêm?

Bài viết này tập hợp các dữ kiện sẵn có từ nghiên cứu trên, làm rõ cơ sở sinh học có thể liên quan, nêu những giới hạn hiện tại và gợi ý cách tiếp cận thực tế cho người cao tuổi và người có bệnh tim mạch.

Điểm chính từ nghiên cứu quan sát: thiết kế và kết luận tổng quát

Nghiên cứu tận dụng một “thí nghiệm tự nhiên” khi nước Mỹ chuyển nhanh từ vaccine sống giảm độc lực sang vaccine tái tổ hợp. Các nhà nghiên cứu chọn hai nhóm người từ 60 tuổi trở lên được tiêm ở cùng thời điểm trong năm nhưng ở hai năm khác nhau để so sánh.

Cụ thể, mỗi nhóm gồm 36.460 người: nhóm tiêm năm 2017 (thời điểm chủ yếu dùng vaccine sống thế hệ cũ) và nhóm tiêm năm 2018 (khi hơn 90% dùng vaccine tái tổ hợp). Hai nhóm được ghép tương đồng theo nhiều đặc điểm nhằm giảm sai lệch.

Các biến cố tim mạch được theo dõi gồm bệnh tim thiếu máu cục bộ, suy tim và đột quỵ thiếu máu não. Thời gian theo dõi kéo dài tới 7 năm. Kết quả mô tả trong báo cáo là nhóm được tiêm vaccine tái tổ hợp có gánh nặng một số biến cố tim mạch thấp hơn so với nhóm dùng vaccine sống cũ trong những năm tiếp theo, nhưng cơ chế giải thích kết quả này chưa rõ ràng.

Tại sao một bệnh do virus thần kinh có thể liên quan tới tim mạch?

Virus varicella‑zoster (VZV) là tác nhân gây thủy đậu ban đầu và tồn tại dai dẳng ở dạng tiềm ẩn trong hạch thần kinh. Nhiều năm sau, khi hệ miễn dịch suy giảm theo tuổi hoặc do bệnh lý, virus có thể tái hoạt động gây zona.

Các quan sát trong y văn từng ghi nhận nguy cơ các biến cố tim mạch tăng lên sau một đợt zona, đặc biệt trong những tuần hoặc tháng gần với thời điểm mắc bệnh. Sự liên quan này khiến các nhà khoa học cân nhắc các cơ chế có thể kết nối nhiễm trùng tái hoạt động với tổn thương mạch máu và biến cố tim mạch cấp.

Các con đường sinh học khả dĩ

• Ảnh hưởng trực tiếp: VZV có thể xâm nhập và gây tổn thương thành mạch, dẫn đến viêm tĩnh mạch/động mạch cục bộ.
• Viêm hệ thống: Tái hoạt động virus kích hoạt phản ứng viêm, góp phần thúc đẩy xơ vữa và làm mất ổn định mảng xơ vữa.
• Rối loạn huyết động và đông máu: Nhiễm trùng cấp có thể làm tăng nhịp tim, tăng nhu cầu oxy và thay đổi cơ chế đông máu, những yếu tố này có thể thúc đẩy huyết khối và biến cố cấp.

Với những người đã có mảng xơ vữa hoặc bệnh tim mạch nền, các tác động nói trên có thể làm tăng nguy cơ xuất hiện biến cố tim mạch trong khoảng thời gian ngắn sau một đợt zona.

Liệu phòng zona bằng vaccine có thể gián tiếp bảo vệ tim mạch?

Logic cơ bản là nếu một đợt zona có thể là yếu tố kích hoạt làm tăng nguy cơ tim mạch, ngăn chặn zona có thể giảm tần suất của các yếu tố kích hoạt đó. Vaccine tái tổ hợp được biết là tạo ra phản ứng miễn dịch mạnh và hiệu quả cao trong phòng herpes zoster và đau thần kinh sau zona ở người lớn tuổi có hệ miễn dịch bình thường.

Tuy nhiên, nghiên cứu hiện tại chưa chứng minh chắc chắn cơ chế nào khiến nhóm tiêm vaccine tái tổ hợp có ít biến cố tim mạch hơn. Một khả năng khác được đặt ra là cách hệ miễn dịch được kích hoạt sau tiêm có thể tạo ra những ảnh hưởng rộng hơn ngoài việc chống virus, nhưng điều này cần thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu cơ chế để làm rõ.

Ai nên cân nhắc tiêm vaccine zona và những lưu ý khi có bệnh tim mạch?

Hướng dẫn tiêm chủng hiện hành tại Mỹ khuyến nghị người đủ tuổi vẫn nên tiêm vaccine tái tổ hợp kể cả đã từng mắc zona trước đó; vaccine không dùng để điều trị một đợt zona đang hoạt động mà nên chờ khi giai đoạn cấp qua đi và trao đổi với nhân viên y tế về thời điểm tiêm phù hợp.

Có bệnh tim mạch như tăng huyết áp, bệnh mạch vành hoặc tiền sử đột quỵ không tự động là chống chỉ định tiêm vaccine zona tái tổ hợp. Thực tế nhiều người ở độ tuổi cần tiêm cũng có các bệnh nền tim mạch đồng thời. Trước khi tiêm, người bệnh nên thông báo với nhân viên y tế về:

• bệnh nền hiện có,
• các thuốc đang dùng,
• tiền sử dị ứng nghiêm trọng với vaccine hoặc thành phần của vaccine,
• tình trạng sốt hoặc bệnh cấp tính,
• tình trạng suy giảm miễn dịch.

Người từng phản ứng dị ứng nặng với thành phần vaccine cần được đánh giá kỹ trước khi tiêm.

Vaccine: một lớp bảo vệ bổ sung chứ không thay thế quản lý tim mạch

Dù các kết quả sơ bộ gợi ý lợi ích tim mạch, những biện pháp đã được chứng minh để phòng nhồi máu cơ tim và đột quỵ vẫn cần ưu tiên. Người cao tuổi và nhóm có nguy cơ tim mạch cần tiếp tục:

• kiểm soát huyết áp,
• quản lý đường huyết nếu mắc đái tháo đường,
• điều trị rối loạn lipid máu khi có chỉ định,
• ngưng hút thuốc,
• tập luyện phù hợp,
• duy trì cân nặng hợp lý,
• điều trị rung nhĩ khi có và tuân thủ thuốc được kê.

Nếu các nghiên cứu tiếp theo xác nhận lợi ích tim mạch của vaccine zona, đây sẽ là một lớp phòng ngừa bổ sung chứ không phải thay thế cho những can thiệp cơ bản kể trên.

Hạn chế hiện tại và nhu cầu nghiên cứu thêm

Một điểm quan trọng là nghiên cứu mô tả mối liên quan quan sát giữa loại vaccine và gánh nặng biến cố tim mạch mà chưa làm sáng tỏ cơ chế. Vì vậy tác giả nghiên cứu kêu gọi các thử nghiệm lâm sàng và các nghiên cứu cơ chế để kiểm chứng nguyên nhân‑kết quả và hiểu rõ hơn lý do đằng sau quan sát này.

Cho tới khi có bằng chứng mạnh hơn, kết luận về bảo vệ trực tiếp tim mạch vẫn cần thận trọng.

Kết luận và lời khuyên thực tế

Tóm lại, vaccine zona tái tổ hợp vẫn được chỉ định chủ yếu để ngăn herpes zoster và giảm nguy cơ đau thần kinh sau zona ở người lớn tuổi. Một nghiên cứu quan sát lớn ghi nhận nhóm tiêm vaccine tái tổ hợp có ít một số biến cố tim mạch hơn so với nhóm dùng vaccine sống cũ trong những năm theo dõi, nhưng cơ chế giải thích hiện chưa rõ và cần thử nghiệm lâm sàng, nghiên cứu cơ chế bổ sung.

Người cao tuổi và những người có bệnh tim mạch nên trao đổi với nhân viên y tế về việc tiêm chủng, cung cấp thông tin đầy đủ về bệnh nền, thuốc đang dùng và tiền sử dị ứng. Đồng thời, không bỏ qua các biện pháp phòng tim mạch đã được chứng minh; vaccine, nếu có lợi thêm cho tim mạch, chỉ là một lớp bảo vệ bổ sung.

Các câu hỏi thường gặp (FAQ)

Vaccine zona có thể ngăn ngừa nhồi máu cơ tim và đột quỵ không?

Hiện chỉ có bằng chứng quan sát gợi ý mối liên quan giảm gánh nặng một số biến cố tim mạch sau tiêm vaccine tái tổ hợp so với vaccine sống cũ. Cần thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu cơ chế để xác định chắc chắn khả năng này.

Người đã từng bị zona còn cần tiêm vaccine không?

Các hướng dẫn hiện hành ở Mỹ vẫn khuyến nghị tiêm vaccine tái tổ hợp cho người đủ tuổi ngay cả khi đã từng mắc zona, nhưng vaccine không dùng để điều trị đợt zona đang hoạt động; cần chờ qua giai đoạn cấp và trao đổi với nhân viên y tế.

Người có bệnh tim mạch có thể tiêm vaccine zona tái tổ hợp không?

Không phải là chống chỉ định tự động. Tuy nhiên trước khi tiêm nên thông báo về bệnh nền, thuốc và tiền sử dị ứng để được đánh giá an toàn. Người có phản ứng dị ứng nghiêm trọng trước đó với thành phần vaccine cần được thận trọng.

GSK sắp thử nghiệm giai đoạn cuối vaccine cúm mRNA có khả năng bảo vệ kép

SKĐS – GSK tiến vào giai đoạn thử nghiệm cuối cùng đối với vaccine cúm mRNA mang cơ chế bảo vệ kép nhằm tối ưu hiệu quả ngừa bệnh.

Để hiểu rõ hơn về cách giảm thiểu các yếu tố nguy cơ sức khỏe lâu dài liên quan đến lối sống, bạn có thể tìm đọc bài phân tích chuyên sâu về phương pháp giảm tổn thương do thuốc lá và rượu, giúp nắm bắt các bước thực tế để cắt giảm nguy cơ bệnh mạn tính bằng cách áp dụng chiến lược y tế cộng đồng và cá nhân cách cắt chuỗi nguy cơ do thuốc lá và rượu.

Nếu bạn quan tâm đến những sai lầm thường gặp khi xử trí các bệnh tiết niệu và muốn biết cách giảm nguy cơ biến chứng do điều trị không đúng, bài viết hướng dẫn các lỗi phổ biến và cách xử trí phù hợp sẽ cung cấp hướng dẫn thực tiễn cho bệnh nhân và người chăm sóc 7 sai lầm trong điều trị bệnh tiết niệu và cách xử trí.

Với những trường hợp cần can thiệp ngoại khoa do trượt đốt sống kèm thoát vị đĩa đệm, nếu bạn muốn tìm hiểu kỹ hơn về lựa chọn ít xâm lấn, cơ chế kỹ thuật và lợi ích lâm sàng của phẫu thuật nội soi cột sống một cổng, bài phân tích chuyên sâu sẽ giúp cân nhắc quyết định điều trị phù hợp phẫu thuật nội soi một cổng cho trượt đốt sống.