Đánh giá khoa học xã hội: đặt trọng tâm vào tác động thực tiễn

Khi bàn về giá trị của nghiên cứu trong lĩnh vực xã hội, nhân văn và nghệ thuật, một câu hỏi cơ bản xuất hiện: tiêu chí nào phản ánh đúng đóng góp cho xã hội? Lãnh đạo ngành khoa học gần đây đã nhấn mạnh cần vượt ra ngoài chỉ số công bố quốc tế để nhìn nhận trọn vẹn hơn vai trò của những ngành nghiên cứu này đối với đời sống cộng đồng và chính sách quốc gia.

Quan điểm từ buổi làm việc với Đại học Huế

Tại buổi làm việc với Đại học Huế, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ, ông Vũ Hải Quân, nêu rõ quan điểm rằng đánh giá với khoa học xã hội, nhân văn và nghệ thuật cần đặt yếu tố tác động thực tiễn lên hàng đầu. Phát biểu của Bộ trưởng không chỉ là lời khẳng định mang tính nguyên tắc mà còn nhằm thúc đẩy việc thiết kế các cơ chế đánh giá phù hợp hơn với bản chất nghề nghiệp của những lĩnh vực này.

Tại sao chỉ dựa vào công bố quốc tế là chưa đủ?

Công bố trên tạp chí quốc tế thường được xem như thước đo học thuật. Tuy nhiên, với các ngành nghiên cứu tập trung vào con người, văn hóa và chính sách, nhiều kết quả có giá trị lớn nhưng ít khi biểu hiện dưới dạng bài báo quốc tế. Những sản phẩm nghiên cứu ấy đóng góp trực tiếp vào việc tư vấn chính sách, bảo tồn giá trị văn hóa, sáng tạo nghệ thuật và nâng cao đời sống tinh thần; các đóng góp này khó đo lường bằng chỉ số trích dẫn thông thường.

Những dạng đóng góp thực tiễn cần được công nhận

Có thể phân nhóm các giá trị thực tiễn của khoa học xã hội và nhân văn thành vài loại chính dựa trên những gì đã được nêu ra trong buổi làm việc:

• Tư vấn và phản biện chính sách: công trình giúp hoàn thiện quy định, chương trình phát triển hoặc giải quyết vấn đề công cộng.
• Bảo tồn và phát huy di sản văn hóa: nghiên cứu phục vụ việc lưu giữ, phổ biến giá trị truyền thống.
• Sáng tạo văn học, nghệ thuật: sản phẩm nghệ thuật nâng cao đời sống tinh thần của cộng đồng.
• Tác động xã hội trực tiếp: các dự án gắn kết cộng đồng, cải thiện chất lượng sống hoặc giải quyết xung đột xã hội.

Nhìn từ góc độ này, những nghiên cứu không nổi bật về số lượng bài quốc tế nhưng có ảnh hưởng rõ rệt đến chính sách hoặc cộng đồng đều xứng đáng được công nhận.

Đề xuất về cơ chế đánh giá cân bằng

Trên cơ sở quan điểm nêu ra, Bộ trưởng đề nghị cần xây dựng cơ chế đánh giá mới, trong đó lấy mức độ tác động thực tế và lợi ích xã hội làm tiêu chí quan trọng. Một số ý tưởng chủ chốt được gợi mở bao gồm triển khai thí điểm một chương trình quốc gia dành riêng cho khoa học xã hội, nhân văn và nghệ thuật; đồng thời thành lập hội đồng chuyên môn chịu trách nhiệm đánh giá dựa trên giá trị ứng dụng và ảnh hưởng xã hội của công trình.

Vai trò của cơ sở giáo dục đại học

Với các trường đại học, nhiệm vụ không chỉ là thúc đẩy tự chủ hay gia tăng số lượng giáo sư, phó giáo sư. Cần có sự điều chỉnh trong tiêu chí xét duyệt, sao cho những công trình ảnh hưởng tích cực tới chính sách, văn hoá và xã hội được ghi nhận đầy đủ. Việc này giúp bảo đảm rằng các nhà khoa học và nghệ sĩ nhận được công bằng trong đánh giá khi công việc của họ hướng tới lợi ích cộng đồng.

Kết nối nghiên cứu và thực tiễn: một yêu cầu thiết yếu

Việc chuyển từ tiêu chí thuần túy học thuật sang tiêu chí tác động đòi hỏi sự hợp tác chặt chẽ giữa nhà nghiên cứu, cơ quan quản lý, tổ chức xã hội và cộng đồng. Các ví dụ về vấn đề an sinh xã hội hay hành vi cộng đồng—chẳng hạn hiện tượng liên quan đến an toàn giao thông ở khu vực trường học—làm hiện rõ nhu cầu kết nối này; nghiên cứu xã hội có thể cung cấp cơ sở để thay đổi hành vi và chính sách trong những trường hợp như vậy. Cha mẹ đội mũ nhưng con không đội là minh họa cho loại vấn đề cần sự tham gia của khoa học xã hội.

Những bài học từ thực tiễn kết nối cộng đồng

Thực tế cho thấy mô hình hợp tác giữa doanh nghiệp, tổ chức y tế và chính quyền trong nhiều sáng kiến cộng đồng đã đem lại giá trị rõ rệt. Chân dung những người tổ chức, kết nối nguồn lực từ ký ức và trải nghiệm cá nhân để tạo nên mạng lưới sẻ chia là minh chứng cho tác động xã hội mà nghiên cứu và hoạt động thực tiễn có thể tạo ra. Những mô hình này khẳng định rằng đánh giá cần mở rộng tầm nhìn để công nhận cả năng lực kết nối và công lao trực tiếp với cộng đồng. Chân dung người kết nối cộng đồng phản ánh rõ khía cạnh ấy.

Gắn kết nghiên cứu xã hội với đối ngoại và hợp tác quốc tế

Khoa học xã hội không tách rời bối cảnh quốc tế; hiểu biết lịch sử và mối quan hệ giữa các quốc gia cũng góp phần định hướng các dự án hợp tác thực chất. Việc chuyển niềm tin lịch sử thành sáng kiến hợp tác về công nghệ, giáo dục hoặc cơ sở hạ tầng đòi hỏi những phân tích xã hội sâu sắc, qua đó tạo điều kiện cho các dự án đem lợi ích thiết thực đến cộng đồng. Những chủ đề về quan hệ quốc tế là một phần của bức tranh rộng lớn này. Quan hệ Việt Nam-Liên bang Nga là một ví dụ trong sự liên hệ giữa nghiên cứu và thực tiễn đối ngoại.

Thực hiện thí điểm và đánh giá liên tục

Ý tưởng triển khai chương trình thí điểm cho lĩnh vực xã hội, nhân văn và nghệ thuật mang tính bước đầu cần thiết. Thí điểm cho phép thử nghiệm tiêu chí đánh giá mới trên phạm vi giới hạn, ghi nhận phản hồi từ các bên liên quan và điều chỉnh trước khi áp dụng rộng rãi. Song song đó, thành lập hội đồng chuyên môn chịu trách nhiệm đánh giá theo tác động thực tiễn sẽ tạo cơ sở pháp lý và nghề nghiệp cho quá trình công nhận giá trị xã hội của nghiên cứu.

Những cân nhắc khi triển khai cơ chế mới

Cần chú ý một số nguyên tắc để tránh sai lệch khi mở rộng tiêu chí đánh giá:

• Duy trì tiêu chuẩn khoa học: dù có mở rộng thước đo, chất lượng phương pháp và tính học thuật của nghiên cứu vẫn cần bảo đảm.
• Minh bạch trong đánh giá: tiêu chí và quy trình nên công khai để các nhà nghiên cứu hiểu rõ cách thức ghi nhận đóng góp.
• Đa dạng hoá kênh công nhận: ngoài các công bố, cần có cơ chế thừa nhận báo cáo chính sách, sản phẩm nghệ thuật, dự án cộng đồng và các hình thức tác động khác.

Kết luận — điều cần ghi nhớ

Việc mở rộng tiêu chí đánh giá nhằm hướng tới công nhận đầy đủ những giá trị khác nhau mà khoa học xã hội, nhân văn và nghệ thuật đem lại là bước đi mang tính chiến lược. Khi đánh giá không chỉ dựa trên số lượng công bố quốc tế, hệ thống khoa học sẽ khuyến khích những công trình thực sự phục vụ cộng đồng và góp phần xây dựng chính sách tốt hơn. Việc thí điểm chương trình chuyên biệt và thành lập hội đồng chuyên môn có thể là những bước thực tiễn để hiện thực hóa quan điểm này.

Thủ tướng yêu cầu tăng tốc triển khai khoa học, công nghệ và chuyển đổi số năm 2026

SKĐS – Thủ tướng Chính phủ vừa ban hành Chỉ thị số 29/CT-TTg yêu cầu các bộ, ngành, địa phương đẩy nhanh triển khai các nhiệm vụ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số năm 2026, đồng thời nâng cao hiệu quả giải ngân, tạo động lực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Những đề xuất vừa nêu hướng tới một hệ sinh thái khoa học công bằng hơn cho những lĩnh vực vốn gắn mật thiết với đời sống xã hội. Ghi nhận đúng đắn các dạng đóng góp sẽ không chỉ hợp thức hóa công việc của nhà nghiên cứu và nghệ sĩ mà còn khuyến khích những dự án mang lại lợi ích cụ thể cho cộng đồng.